Ból głowy to dolegliwość, której przynajmniej raz w życiu doświadcza ponad 90% ludzi. W większości sytuacji mamy do czynienia z tzw. pierwotnymi bólami głowy, takimi jak migrena czy ból napięciowy. Zdarzają się jednak przypadki, gdy organizm wysyła wyraźne sygnały ostrzegawcze. Odpowiedzią na pytanie z tytułu są tzw. „czerwone flagi” – objawy alarmowe, do których należą m.in.: nagły, bardzo silny początek bólu, towarzyszące mu objawy neurologiczne (niedowłady, zaburzenia widzenia), zmiana dotychczasowego typu bólu u osób po 50. roku życia oraz ból pojawiający się po urazie głowy. W takich sytuacjach rezonans magnetyczny (MRI) staje się ważnym badaniem, pomagającym wykluczyć poważne zmiany w mózgu, takie jak guzy, tętniaki czy krwawienia wewnątrzczaszkowe.
Artykuł powstał we współpracy z Centrum Diagnostyki Obrazowej MEDflow w Poznaniu.
Ból głowy to dolegliwość, której przynajmniej raz w życiu doświadcza ponad 90% ludzi. W większości sytuacji mamy do czynienia z tzw. pierwotnymi bólami głowy, takimi jak migrena czy ból napięciowy. Zdarzają się jednak przypadki, gdy organizm wysyła wyraźne sygnały ostrzegawcze. Odpowiedzią na pytanie z tytułu są tzw. „czerwone flagi” – objawy alarmowe, do których należą m.in.: nagły, bardzo silny początek bólu, towarzyszące mu objawy neurologiczne (niedowłady, zaburzenia widzenia), zmiana dotychczasowego typu bólu u osób po 50. roku życia oraz ból pojawiający się po urazie głowy. W takich sytuacjach rezonans magnetyczny (MRI) staje się ważnym badaniem, pomagającym wykluczyć poważne zmiany w mózgu, takie jak guzy, tętniaki czy krwawienia wewnątrzczaszkowe.
Przykładowe objawy alarmowe („czerwone flagi”):
- Ból piorunujący (nagły, bardzo silny, określany jako „najgorszy w życiu”)
- Nowy typ bólu głowy u osoby po 50. roku życia
- Ból głowy z objawami ogólnoustrojowymi (np. gorączka, sztywność karku, utrata wagi)
- Ból głowy z ogniskowymi objawami neurologicznymi (np. niedowład, zaburzenia mowy, zaburzenia widzenia)
- Zmiana charakteru lub wzorca dotychczasowych bólów głowy
- Ból głowy nasilający się przy zmianie pozycji, kaszlu lub wysiłku
- Ból głowy, który wybudza ze snu
- Ból głowy po urazie
- Ból głowy u pacjentów z chorobą nowotworową, zakażeniem HIV lub po operacji mózgu
Trzeba pamiętać, że sam mózg nie ma receptorów bólu. To, co odbieramy jako ból głowy, pochodzi z otaczających go struktur: opon mózgowo-rdzeniowych, naczyń krwionośnych i nerwów. Z tego powodu badania obrazowe odgrywają tak dużą rolę – pozwalają lekarzowi „zajrzeć” do środka czaszki, czego nie daje zwykłe badanie fizykalne, i odróżnić łagodną migrenę od wtórnego bólu, który jest objawem innej, czasem groźnej choroby.
Spis treści
Kiedy ból głowy to nie tylko ból głowy: objawy, które wymagają rezonansu
Czerwone flagi – objawy towarzyszące, które powinny zaniepokoić
W medycynie określenie „czerwone flagi” (ang. red flags) oznacza zestaw objawów sugerujących wtórne, czyli inne niż migrena czy ból napięciowy, tło bólu głowy. Jednym z najbardziej niepokojących sygnałów jest ból głowy, któremu towarzyszy wysoka gorączka oraz sztywność karku (niemożność przygięcia brody do klatki piersiowej). Taki obraz może wskazywać na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu i wymaga szybkiej pomocy lekarskiej. Równie poważne są poranne nudności i wymioty, które nasilają się w kolejnych dniach – mogą sugerować wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego.
Innym ważnym sygnałem ostrzegawczym jest ból głowy połączony z ogólnym osłabieniem, bólami mięśni i stawów lub nagłą utratą masy ciała. U pacjentów z chorobą nowotworową w wywiadzie lub zakażeniem wirusem HIV każdy nowy, nietypowy ból głowy trzeba traktować bardzo poważnie. Chociaż poważne choroby potwierdzają się u około 1-3% osób z objawami alarmowymi, to ryzyko jest zbyt duże, by je lekceważyć.
Nagła zmiana charakteru bólu głowy
Wiele osób z migreną dobrze „zna” swój ból – wiedzą, jak się zaczyna, jak długo trwa i jakie leki przynoszą ulgę. Problem pojawia się, gdy ten znany schemat nagle się zmienia. Jeśli ból staje się dużo silniejszy, pojawia się w innym miejscu głowy lub przestaje reagować na wcześniej skuteczne leki, lekarz może zalecić rezonans magnetyczny. Szczególną postacią jest tzw. ból piorunujący – wyjątkowo silny atak, który osiąga maksymalną siłę w ciągu kilku sekund. Opisywany jako „najgorszy ból w życiu”, może oznaczać krwotok podpajęczynówkowy.
Niepokój powinny wzbudzić także bóle głowy, które pojawiają się lub nasilają podczas konkretnych czynności fizycznych: kaszlu, wysiłku, a nawet w trakcie stosunku seksualnego. Alarmujące są również bóle głowy regularnie wybudzające ze snu lub takie, których nasilenie zmienia się w zależności od pozycji ciała (np. nasila się po położeniu się). Może to być związane ze zmianami w strukturach wewnątrz czaszki, które wymagają dokładnego badania MRI.
Ból głowy związany z innymi objawami neurologicznymi
Jeśli ból głowy pojawia się razem z objawami neurologicznymi, badanie obrazowe staje się bardzo ważne. Do takich objawów zaliczamy m.in. zaburzenia widzenia – podwójne widzenie, mroczki, zawężenie pola widzenia czy widzenie aureoli wokół źródeł światła. Ważne są też zaburzenia czucia, drętwienie kończyn, osłabienie siły mięśniowej (niedowłady) lub asymetria twarzy. Takie symptomy mogą wskazywać na udar mózgu, guz lub nieprawidłowości naczyniowe.
Trzeba także zwrócić uwagę na zmiany w zachowaniu i funkcjach poznawczych. Dezorientacja, problemy z pamięcią, nagłe zmiany nastroju, a także napady padaczkowe pojawiające się po raz pierwszy w życiu są mocnym wskazaniem do wykonania rezonansu magnetycznego. MRI bardzo dobrze pokazuje tkankę nerwową, co pozwala wykryć ogniska stwardnienia rozsianego, zmiany zwyrodnieniowe (np. w chorobie Alzheimera) czy zmiany zapalne, które mogą dawać ból głowy i inne zaburzenia neurologiczne.
Ból głowy u dzieci i osób starszych: kiedy zachować szczególną czujność?
Wiek pacjenta ma duże znaczenie przy ocenie ryzyka. U dzieci ból głowy przed 5. rokiem życia zawsze wymaga szerszej diagnostyki. Oprócz samego bólu, rodzice powinni obserwować dziecko pod kątem zmian w zachowaniu: nagłej senności, gorszych wyników w nauce, a także objawów fizycznych, takich jak zahamowanie wzrostu czy opóźnione dojrzewanie. U najmłodszych ból głowy może być oznaką wrodzonych wad układu nerwowego lub procesów rozrostowych.
Druga grupa to osoby po 50. roku życia. Wystąpienie nowego, dokuczliwego bólu głowy w tym wieku wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poważnej choroby. Może to być np. olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic, w którym typowym objawem jest ból przy czesaniu włosów lub tkliwość skroni. U seniorów ból głowy bywa też skutkiem przewlekłego krwiaka podtwardówkowego, który może rozwinąć się nawet kilka tygodni po z pozoru niegroźnym urazie głowy.
Co robić, gdy pojawiają się niepokojące objawy razem z bólem głowy?
Wskazania do pilnej konsultacji lekarskiej
Jeśli masz nawracające bóle głowy, które utrudniają codzienne życie, pierwszym krokiem powinna być wizyta u lekarza rodzinnego. Zada on szczegółowe pytania, m.in. o rodzaj bólu (pulsujący, uciskający, kłujący), czas trwania ataków oraz czynniki wywołujące, takie jak stres, dieta, zmiany pogody. Bardzo pomocne jest prowadzenie „dzienniczka bólów głowy”, w którym zapisuje się daty, czas trwania dolegliwości oraz objawy towarzyszące.
Jeżeli lekarz rodzinny podejrzewa wtórne tło bólu, skieruje Cię do neurologa. Neurolog przeprowadzi podstawowe badanie neurologiczne, sprawdzając odruchy, koordynację i pole widzenia. W zależności od wyniku może zlecić też konsultację u okulisty (ocena dna oka i ciśnienia wewnątrzgałkowego) lub laryngologa (w celu wykluczenia zapalenia zatok czy chorób ucha środkowego).
Objawy wymagające natychmiastowej interwencji
Są sytuacje, kiedy nie można czekać na planową wizytę w przychodni. Jeśli ból głowy jest nagły i bardzo silny, a do tego pojawiają się zaburzenia świadomości, utrata przytomności, nagły niedowład kończyn czy drgawki, trzeba natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe lub zgłosić się na Szpitalny Oddział Ratunkowy (SOR). Szybka diagnostyka, często zaczynająca się od tomografii komputerowej (ze względu na jej szybkość w wykrywaniu krwawień), może uratować życie w przypadku udaru krwotocznego czy pękniętego tętniaka.
Nie wolno lekceważyć bólu głowy, który pojawił się bezpośrednio po urazie, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu zawroty głowy, nudności lub dezorientacja. Nawet jeśli samo uderzenie wydawało się lekkie, w czaszce może powoli narastać krwiak, który ujawni się w pełni dopiero po kilku godzinach lub dniach.
Kiedy lekarz zaleca rezonans magnetyczny w diagnostyce bólu głowy?
Najważniejsze wskazania do rezonansu magnetycznego głowy
Rezonans magnetyczny jest badaniem z wyboru przy bólach głowy o niejasnej przyczynie. W odróżnieniu od tomografii komputerowej MRI nie używa promieniowania rentgenowskiego, ale bezpiecznego pola magnetycznego i fal radiowych. Dzięki temu badanie można powtarzać wielokrotnie, co ma znaczenie np. przy kontroli guzów mózgu czy zmian po operacjach. Rezonans daje też bardzo dokładny obraz tkanek miękkich, co pozwala dobrze ocenić struktury pnia mózgu, móżdżku i przysadki mózgowej.
Lekarz zleca MRI głowy zwłaszcza wtedy, gdy podejrzewa zmiany naczyniowe (tętniaki, malformacje), choroby demielinizacyjne (np. stwardnienie rozsiane), stany zapalne lub nowotwory. Badanie to jest też potrzebne przy tzw. trójdzielno-autonomicznych bólach głowy (np. ból klasterowy, zespół SUNCT). Choć są to bóle pierwotne, ze względu na swoją siłę i charakter wymagają wykluczenia zmian wewnątrz czaszki. Za pomocą MRI można także ocenić naczynia mózgowe (angiografia MRI) bez konieczności nakłuwania tętnic, co ma duże znaczenie w profilaktyce udarów.
Klasterowy ból głowy (kryteria diagnostyczne wg ICHD-3): A. Co najmniej 5 napadów bólu trwających 15-180 minut. B. Silny, jednostronny ból w okolicy oczodołu lub skroni. C. Przynajmniej jeden z następujących objawów po stronie bólu: – Łzawienie lub zaczerwienienie oka – Uczucie zatkania nosa lub wyciek z nosa – Obrzęk powieki – Pocenie się twarzy – Zwężenie źrenicy lub opadnięcie powieki D. Uczucie niepokoju lub pobudzenia.
Najczęstsze pytania pacjentów dotyczące rezonansu magnetycznego przy bólu głowy
Czy każde badanie bólu głowy wymaga rezonansu?
Nie. Większość przypadków to pierwotne bóle głowy, które rozpoznaje się na podstawie wywiadu i badania lekarskiego. Typowa migrena lub napięciowy ból głowy u młodej osoby, u której badanie neurologiczne jest prawidłowe, z reguły nie wymaga badań obrazowych. W takich sytuacjach rezonans zwykle nie pokazuje żadnych zmian, ponieważ przyczyna bólu leży w zaburzeniach biochemicznych lub naczyniowych, których MRI nie jest w stanie pokazać.
Rezonans magnetyczny staje się potrzebny dopiero wtedy, gdy ból głowy „wyłamuje się ze schematu” – zmienia się jego charakter, staje się przewlekły (pojawia się częściej niż 15 dni w miesiącu), nie reaguje na standardowe leki przeciwbólowe lub występują opisane wcześniej objawy alarmowe. O skierowaniu na badanie zawsze decyduje lekarz, biorąc pod uwagę stan zdrowia pacjenta i spodziewane korzyści z wykonania rezonansu.
Ból głowy z nadużywania leków (MOH – Medication Overuse Headache): Rozwija się w konsekwencji regularnego nadużywania leków przeciwbólowych przez >3 miesiące.
Kryteria nadużywania: Proste leki przeciwbólowe (paracetamol, NLPZ): stosowanie ≥15 dni w miesiącu. Tryptany, opioidy, ergotamina, leki złożone: stosowanie ≥10 dni w miesiącu. Charakteryzuje się bólem głowy występującym przez ≥15 dni w miesiącu, który często ustępuje po odstawieniu nadużywanego leku.
Ważne informacje przed badaniem: Rezonans magnetyczny jest badaniem bezpiecznym, ale istnieją pewne przeciwwskazania. Do najważniejszych należą wszczepione urządzenia elektroniczne, takie jak rozrusznik serca czy neurostymulatory, oraz część metalowych implantów (choć nowoczesne endoprotezy i wiele implantów stomatologicznych zazwyczaj nie przeszkadzają w badaniu). Jeśli rezonans ma być wykonany z kontrastem, trzeba wcześniej zbadać poziom kreatyniny we krwi (wynik nie starszy niż 14 dni), aby ocenić pracę nerek. Na badanie głowy warto przyjść bez makijażu czy lakieru do włosów, ponieważ zawarte w nich drobiny metalu mogą pogarszać jakość obrazu.
Podsumowując: choć ból głowy na ogół jest uciążliwy, ale niegroźny, zachowanie czujności i odpowiednia diagnostyka – w tym rezonans magnetyczny w razie niepokojących objawów – to ważny krok w ochronie zdrowia.